Tin nhắn thoại của người đã khuất sống sót qua mọi lần nâng cấp điện thoại, và hầu như không bao giờ được nghe lại.

Có một tin nhắn sống sót qua mọi lần nâng cấp điện thoại, vì chủ nhân của nó tự tay chuyển từ máy cũ sang máy mới, trong một nỗi hoảng hốt thầm lặng và riêng tư. Đó là tin nhắn thoại của một người đã qua đời, và điều lạ lùng là hầu như không ai nghe lại nó.

Trong phần lớn lịch sử loài người, nỗi đau mất mát để lại những vật ta có thể cầm trên tay. Một chiếc đồng hồ. Một chiếc áo khoác còn giữ mùi của họ được một thời gian rồi, thật tàn nhẫn, mất đi. Một chữ ký ở mặt sau tấm ảnh. Còn âm thanh thì nỗi đau không để lại. Người đã khuất im lặng ngay khoảnh khắc họ qua đời, và cứ thế im lặng, sự im lặng ấy trọn vẹn và vĩnh viễn, và mọi nền văn hóa từng có người thương tiếc đều thương tiếc trong sự im lặng đó. Giờ điều ấy không còn đúng nữa. Rất nhiều người trong chúng ta đang mang trong túi áo ba bốn mươi giây của một người cụ thể nói một điều bình thường (đang đến trễ, gọi lại nhé, đừng quên mua sữa) bằng đúng giọng họ vẫn nói, và chúng ta thà mất hết mọi tấm ảnh đang có còn hơn mất nó.

Tin nhắn ấy hầu như luôn rất bình thường. Chính điều đó làm người ta gục ngã. Không phải những lời cuối cùng, thứ mà hầu như chẳng ai có cơ hội ghi lại, mà là những lời buột miệng: lời nhắc về bữa tối, lời phàn nàn về giao thông, cái cách riêng họ gọi tên bạn trước khi nói bất cứ điều gì khác, như thể tên bạn là một lời mở đầu nhỏ họ đã nghĩ ra từ lâu và chưa bao giờ sửa. Để nghe được nó, bạn phải đi qua bộ máy lạnh lẽo của nhà mạng, một giọng tổng hợp đọc cho bạn nghe các quy tắc bằng giọng đều đều công vụ ("Bạn có một tin nhắn đã lưu." "Tin nhắn đã lưu đầu tiên."), rồi bên dưới cái máy ấy là con người. Sự tương phản gần như không chịu nổi, và cũng chính là mấu chốt của mọi thứ. Mọi thứ quanh giọng nói đều là tự động. Giọng nói thì không.

Vì sao lại là giọng nói

Hỏi người ta sẽ chạy vào ngôi nhà đang cháy để lấy gì, hầu hết sẽ trả lời là những tấm ảnh. Nhưng ảnh là thứ ta nhìn, mà nhìn thì luôn từ một khoảng cách, từ bên ngoài, ở thì hiện tại. Bức ảnh một người đang cười thì không cười. Nó đứng yên để bạn có thể ngắm kỹ, và ngắm kỹ là một hình thức chia cách. Bạn đứng một bên tấm hình, người đã khuất đứng bên kia, và lớp kính giữa hai bên chính là sự thật của cái chết.

Giọng nói thì không đứng yên. Giọng nói diễn ra trong thời gian, như con người đã từng diễn ra trong thời gian. Trong đó có hơi thở, có ngập ngừng, có những khiếm khuyết nhỏ chỉ thuộc về họ chứ không ai khác: chỗ nghẹn lại trước một từ nào đó, nốt lên cao báo hiệu sắp có một câu đùa, giọng phẳng lặng nghĩa là họ mệt mà không muốn nói ra. Bạn không ngắm một giọng nói. Bạn được một giọng nói gọi đến. Trong suốt thời lượng bản ghi, dù ngắn đến đâu, bạn không đứng ngoài nhìn người đã khuất. Bạn đang được nói chuyện với, ở ngôi thứ hai, bằng chính tên mình.

Đó là điều văn bản không làm được. Ta giữ những tin nhắn, thư điện tử và nét chữ tay, chúng quý giá, nhưng chúng im lặng, và im lặng chính là âm thanh của cái chết. Giọng nói là di vật duy nhất tranh cãi với cái chết chừng nào nó còn phát ra. Vì thế nỗi sợ mất nó vượt xa độ dài của nó. Ba mươi giây chẳng là gì. Ba mươi giây là toàn bộ lời tranh cãi.

Thôi thúc này đã cũ. Chỉ có chiếc túi áo là mới.

Ta hay coi việc lưu giữ người đã khuất bằng bản ghi âm là cảnh ngộ hiện đại, thứ chiếc điện thoại thông minh gây ra cho ta khi ta không để ý. Nó còn cũ hơn cả bóng đèn điện. Năm 1878, khi máy quay đĩa mới ra đời vài tháng và gần như chưa thu nổi một câu trọn vẹn, Thomas Edison ngồi viết cho tạp chí North American Review và liệt kê chiếc máy của ông sẽ dùng để làm gì. Trong số những công dụng ông hình dung, bên cạnh đọc chính tả, đồng hồ biết nói và dạy phát âm, có thứ ông gọi là "Family Record" (Hồ sơ gia đình): một bản đăng ký, theo lời ông, "of sayings, reminiscences, etc., by members of a family in their own voices, and of the last words of dying persons" (những lời nói, hồi ức, v.v. của các thành viên trong gia đình bằng chính giọng của họ, và những lời cuối cùng của người sắp qua đời). Ông nhắc lại, thẳng thắn, ở chỗ khác trong cùng bài viết. Chiếc máy dùng để "preserving the sayings, the voices, and the last words of the dying member of the family" (lưu giữ những lời nói, giọng nói và lời cuối cùng của người thân trong gia đình đang hấp hối).

Hãy đọc điều đó và nhớ kỹ thời điểm. Trước khi máy quay đĩa có thể thu nhạc một cách đáng tin cậy, trước khi hầu hết những người đang sống từng nghe một bản ghi âm nào, người chế tạo ra nó đã hiểu nhiệm vụ nó sẽ được giao. Không phải giải trí trước tiên. Mà là người đã khuất. Ngay trong danh sách đầu tiên được công bố về việc âm thanh thu lại dùng để làm gì, việc giữ cho người sắp mất còn nghe thấy được sau khi họ ra đi đã có mặt, nằm giữa máy đọc chính tả và chiếc đồng hồ biết nói như thể đó là điều tự nhiên nhất để mong muốn. Chúng ta không phát minh ra nỗi khao khát này khi bắt đầu lưu tin nhắn thoại. Chúng ta thừa hưởng nó trọn vẹn, và trao lại nguyên vẹn cho bất cứ thiết bị ghi âm nào ta đang cầm khi một người thân yêu qua đời.

Thế hệ nào cũng làm vậy với công cụ mình có. Khi công cụ là máy trả lời tự động, các gia đình giữ cuộn băng lời chào, cuộn có người đã khuất nói "hiện giờ chúng tôi không thể nghe máy", và không nỡ ghi đè lên, nên nhiều năm sau đám tang bạn vẫn có thể gọi đến một ngôi nhà và nghe chủ nhà trả lời điện thoại. Khi công cụ trở thành nhà mạng di động, vấn đề đổi hình dạng, vì nhà mạng xóa tin nhắn thoại theo lịch và điện thoại cứ vài năm lại được thay, còn tin nhắn người ta cần giữ nhất lại là tin nhắn mà hệ thống quyết tâm xóa nhất.

Thế là một ngành nhỏ ra đời để lưu chúng. Đến năm 2013, tờ Boston Globe đưa tin về những dịch vụ có tên như Voicemails Forever và CBW Productions, toàn bộ công việc kinh doanh của họ là cứu giọng nói của người đã khuất khỏi bị tự động xóa, 19,99 đô la để biến một tin nhắn thoại sắp biến mất thành một tệp bạn có thể giữ. Chính nữ phóng viên đã dùng một dịch vụ trong số đó để lưu tin nhắn của người anh trai đã mất. Trong cùng bài báo, một người đàn ông đang chịu tang tên Tom Clancy nói một câu đã ở lại trong tôi từ lần đầu tôi đọc. "Đôi khi tôi ngửi thấy ai đó dùng nước hoa của bà ấy và điều đó đưa bà ấy trở lại một chút," ông nói, "nhưng giọng nói đó, bạn không thể thay thế."

Ông nói đúng, và câu nói ấy làm nhiều việc hơn vẻ ngoài của nó. Mùi hương đưa bà trở lại một chút, tình cờ, khi thế giới tình cờ mang nó đến, và bạn không thể yêu cầu nó. Còn giọng nói thì ông có thể chủ động gọi lên. Đó là điều bản ghi âm tạo ra: nó biến một nỗi ám ảnh không tự nguyện thành thứ bạn có thể chọn mở, hoặc chọn để đóng, như cánh cửa bạn khép lại trước một căn phòng bạn chưa sẵn sàng bước vào.

Đây là đau buồn hay từ chối đau buồn

Trong một thời gian dài, các chuyên gia sẽ bảo ông rằng ông đang làm sai. Phần lớn văn hóa tang lễ của thế kỷ hai mươi được xây trên niềm tin rằng nỗi đau lành mạnh kết thúc bằng sự tách rời, rằng việc của người ở lại là cắt đứt sợi dây, "buông bỏ", "bước tiếp", đạt tới một thứ gọi là sự khép lại rồi khép nó lại. Theo logic đó, giọng nói được lưu giữ là một triệu chứng. Đó là bàn tay không chịu mở ra, một người từ chối nhiệm vụ duy nhất mà nỗi đau lẽ ra giao cho họ.

Năm 1996, một nhóm nhà nghiên cứu đã bác bỏ niềm tin đó. Dennis Klass, Phyllis Silverman và Steven Nickman biên tập một cuốn sách tên Continuing Bonds (Những mối liên kết tiếp nối), và lập luận của nó, nay là nền tảng cho cách giới chuyên môn suy nghĩ, là mục tiêu của đau buồn không phải chấm dứt mối quan hệ với người đã khuất mà là thương lượng lại nó. Nhìn chung, người mất người thân không hồi phục bằng cách buông bỏ. Họ hồi phục, khi họ hồi phục, bằng cách tìm một cách mới và bền vững để vẫn có quan hệ với một người không còn sống: trò chuyện với họ, giữ lời khuyên của họ, mang họ theo như một sự hiện diện trong nội tâm. Một người góa phụ nghe giọng chồng và cảm thấy vững vàng hơn không bị kẹt trong quá khứ. Bà đang làm đúng điều mà đau buồn, ở dạng hiệu quả nhất, vẫn lặng lẽ làm từ xưa, chỉ là giờ có thêm âm thanh.

Nhân viên công tác xã hội lâm sàng được trích trong chính bài báo Globe đó, Amy Scobie-Carroll, đã nói phiên bản đời thường của điều này rất hay. Nghe giọng nói, bà nói, "đưa bạn trở lại với những điều tốt đẹp trong mối quan hệ." Không phải trở lại với cái chết. Trở lại với mối quan hệ. Với hầu hết mọi người, bản ghi âm không phải vết thương họ cứ mở ra mãi. Nó gần với một tấm ảnh bạn có thể nghe, và nó làm điều những tấm ảnh đẹp vẫn làm, là đưa bạn trở về với người ấy như họ đã từng vào một ngày bình thường, khi họ trọn vẹn là chính mình và không hề biết có ai đang giữ lại bằng chứng.

Tôi muốn thành thật về cách đọc khác, vì nó có thật và không hề ngớ ngẩn. Trước khi continuing bonds có tên gọi, một nhà phân tâm học tên Vamik Volkan đã dành nhiều năm nghiên cứu những người mà nỗi đau hoàn toàn không dịch chuyển. Ông mô tả thứ ông gọi là linking objects (vật liên kết): những món đồ mà người đang tang chế gán cho một ý nghĩa gần như huyền diệu, một cây cầu được giữ vĩnh viễn ở trạng thái xây dở giữa người sống và người chết để sự chia ly không bao giờ phải hoàn tất. Thật cám dỗ khi dùng cụm từ của ông ở đây, và tôi sẽ cưỡng lại, vì Volkan mô tả một điều cụ thể và mang tính lâm sàng. Những vật liên kết của ông thuộc về tang chế phức tạp, nỗi đau đã bị kẹt cứng, loại khiến một người đợi trong tiền sảnh của mất mát suốt nhiều năm mà không cho họ bước qua cửa. Đó là một tình trạng có thật và đau đớn. Nó không giống việc giữ một tin nhắn thoại, và gộp hai thứ lại sẽ là vu oan cho rất nhiều người đơn giản, và lành mạnh, đang giữ một giọng nói.

Sự phân biệt này đáng được giữ cẩn thận, vì dễ bị làm mờ mà lại có nhiều điều phụ thuộc vào nó. Khác biệt giữa mối liên kết tiếp nối và vật liên kết không nằm ở món đồ. Nó nằm ở người đang cầm nó. Cũng ba mươi giây âm thanh đó có thể là chỗ dựa vững vàng cho người đau buồn này và là cái bẫy cho người khác, và bản thân bản ghi không thể cho bạn biết là loại nào, vì ý nghĩa chưa bao giờ nằm trong bản ghi. Hầu hết giọng nói được lưu là loại bình thường: được giữ, ít khi nghe, một nhận biết lặng lẽ ở phía sau rằng chúng ở đó nếu cần. Sẽ là không trung thực nếu giả vờ rằng phiên bản đen tối hơn không thể xảy ra, rằng chưa từng có ai nghe một giọng nói cả nghìn lần trong căn phòng tối theo cách kéo họ chìm xuống thay vì nâng lên. Cả hai đều có thật. Công cụ thì trung tính. Nỗi đau thì không, và không công nghệ nào được quyết định bạn sẽ có nỗi đau nào.

Giữ lại không giống với tiếp nối

Mọi điều mô tả đến đây đều nói về việc giữ lại. Điều mới mẻ, và là điều tôi sống gần suốt đời làm việc, không phải là giữ lại.

Cho đến rất gần đây, một giọng nói được ghi âm chỉ có thể nói điều nó đã nói. Đó là bản chất của nó và, tôi đã dần tin, là lòng nhân từ của nó. Tin nhắn thoại là hữu hạn. Nó dài ba mươi giây và sẽ dài ba mươi giây mãi mãi. Bạn có thể nghe nó mười nghìn lần và nó sẽ không bao giờ nói thêm một từ mới, không bao giờ trả lời câu hỏi bạn thực sự muốn hỏi, không bao giờ nói điều bạn cần nghe mà đã không kịp nghe. Sự từ chối của nó là tuyệt đối, và sự từ chối ấy là một phần sự thật của nó. Tin nhắn thoại không giả vờ rằng người đó vẫn còn ở đây. Nó chính xác là một mảnh vỡ, nó biết mình là một mảnh vỡ, và vì thế, khi nghe nó, bạn cũng biết.

Điều công nghệ giờ đây có thể làm, và ngày càng làm, là gỡ bỏ giới hạn. Từ đủ nhiều lời nói đã ghi, một giọng nói có thể được mô hình hóa đủ sát để khiến nó nói những câu mà người đó chưa từng nói. Mảnh vỡ có thể được nối dài. Ba mươi giây có thể, trên thực tế, được kéo dài vô tận, thành những lời người còn sống chưa từng nói, bằng giọng nhận ra được là của họ. Và ở đây tôi phải chậm lại, vì tôi làm việc trong lĩnh vực này, và việc dễ làm, việc sẽ bán được, là mô tả đó như một món quà không chút mơ hồ. Tôi không nghĩ nó chỉ là một món quà.

Hãy xem điều gì thực sự thay đổi khi giới hạn bị gỡ bỏ. Tin nhắn thoại được giữ lại là do người đã khuất tạo ra. Mỗi từ trong đó là từ họ chọn, theo thứ tự họ chọn, vì một lý do thuộc về họ vào ngày hôm ấy, và không gì trong đó có thể sửa lại. Nó là di vật theo nghĩa cổ và chính xác của từ này: phần còn lại có thật của một con người có thật, không lặp lại được và đã khép lại. Một giọng nói được nối dài thì do người sống và cỗ máy cùng tạo ra. Lời lẽ là mới. Người ấy chưa bao giờ chấp thuận, chưa bao giờ nghe, không thể nhăn mặt trước chúng hay nói "tôi sẽ không bao giờ nói như thế." Nó có thể là sự an ủi thật sự, và cũng có thể, mà không ai có ý hại, là một kiểu thuật nói tiếng bụng thực hiện trên một người không còn ở vị trí để phản đối.

Điều tôi cứ quay lại là giới hạn ấy đã làm một việc gì đó. Một phần điều khiến tin nhắn thoại thiêng liêng là nó là tin cuối cùng thuộc loại của nó. Sẽ không còn tin nhắn nào nữa, nên tin này thiêng liêng như mọi thứ trở nên thiêng liêng khi biết rằng sẽ không còn cái nào nữa. Một giọng nói luôn có thể nói thêm là một giọng nói không bao giờ có thể là điều cuối cùng. Gỡ bỏ ranh giới và bạn có thể lặng lẽ gỡ luôn nỗi đau cùng với nó, mà nỗi đau, dù không chịu nổi, là phần trung thực. Nỗi đau là phần thực sự nói về người ấy. Mong muốn họ tiếp tục nói, nếu thành thật, một phần là về chúng ta.

Bên dưới tất cả là một câu hỏi không phần mềm nào trả lời được, vì nó không phải câu hỏi kỹ thuật. Đó là liệu người đã khuất có muốn điều này không. Có người rõ ràng sẽ muốn. Có người, được hỏi khi còn khỏe, sẽ vui vẻ ngồi thu âm cho những đứa cháu họ sẽ không bao giờ gặp, sẽ thấy bình yên khi biết giọng mình vẫn còn hữu ích trong nhà, sẽ nói đồng ý một cách hân hoan, cụ thể và thật lòng. Và có người sẽ kinh hoàng trước toàn bộ ý tưởng, và cái khó là khi họ đã đi rồi, họ không còn nói cho ta biết mình thuộc loại nào. Cám dỗ, luôn luôn, là quyết định thay họ, và quyết định theo hướng nhu cầu của chính ta. Đó là ranh giới tôi nghĩ đến nhiều hơn bất cứ điều gì khác. Không phải công nghệ có khả năng làm gì. Mà là người ấy, hồi còn có thể được hỏi, thực sự đã đồng ý điều gì.

Tôi xây dựng trong lĩnh vực này. Công ty tên là Afterlife.ai®, và niềm tin duy nhất tôi không thể tự thuyết phục mình bỏ, sau nhiều năm nhìn nó từ mọi góc độ, là một giọng nói chỉ nên được nối dài khi có sự đồng ý tự nguyện của chính người sở hữu nó, được xác lập khi họ còn sống để trao, một cách có chủ đích và theo hiểu biết của riêng họ, và không bao giờ được giả định thay họ khi họ không còn. Đó là hầu hết những gì tôi muốn nói về công việc của mình, và tôi biết nó đọc lên giống một danh sách ngắn những điều chúng tôi sẽ không làm hơn là lời hứa về những điều chúng tôi sẽ làm.

Vì vậy tôi cứ quay lại với tin nhắn thoại, và với việc hầu hết mọi người, hầu hết thời gian, làm điều khôn ngoan với nó mà không ai khuyên bảo. Họ giữ nó. Họ không nghe nhiều. Nó đi cùng qua mọi lần nâng cấp, được chuyển bằng tay, một hành động gìn giữ nhỏ bé và có chủ ý của người không cố gọi ai trở lại và biết rất rõ rằng mình không thể. Họ không đòi giọng nói nói điều gì mới. Họ chỉ từ chối để lời cuối cùng của nó rơi khỏi mép thế giới.

Có một sự im lặng đặc biệt trong căn phòng sau khi tin nhắn thoại kết thúc, trong giây trước khi giọng máy quay lại báo bạn bấm phím nào. Trong giây ấy người đó không ở đó, và vừa mới ở đó, cả hai cùng lúc, và bạn ngồi đó cầm chiếc điện thoại. Bạn không bấm gì cả. Bạn để sự im lặng kéo dài bao lâu nó muốn. Rồi bạn lưu lại tin nhắn, thêm vài năm nữa, và bạn không nói gì thành tiếng, vì điều duy nhất cần nói quá khẽ để bất cứ máy nào ghi lại được: chưa đâu.